لزوم صبر و تاب آوری بیشتر در بحران‌ها
در سنت دینی اسلام، مفهوم «تاب‌آوری» اگرچه با همین واژه بیان نشده اما در قالب مفاهیمی چون صبر، استقامت، توکل، یقین، جهاد، بصیرت، قوت و... به‌صورت عمیق و گسترده مورد توجه قرار گرفته است. جامعه‌ای که در معرض بحران‌های طبیعی و غیرطبیعی مانند جنگ، بیماری، تحریم یا فشارهای روانی و رسانه‌ای قرار می‌گیرد، بیش از هر چیز، نیازمند یک بنیان درونی و بیرونی از قدرت است؛ قدرتی که هم در عرصه مادی و هم در عرصه ذهنی، روحی و معنوی شکل بگیرد.
قرآن کریم به‌عنوان کتاب هدایت، بارها مؤمنان را به کسب قدرت فراخوانده و در عین حال، سرچشمه اصلی این قدرت را خداوند متعال معرفی کرده است. این دوگانه ظاهراً ساده، در واقع یک راهبرد جامع برای ساختن جامعه‌ای مقاوم و شکست‌ناپذیر است.
در نگاه قرآن، طلب قدرت از خداوند نه‌تنها امری مجاز، بلکه یک "ضرورت حیاتی" است. خداوند در آیه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» به بندگان می‌آموزد که تنها از او یاری بخواهند. این یاری، صرفاً در امور عبادی خلاصه نمی‌شود، بلکه شامل تمام ابعاد زندگی، از جمله مقابله با دشمن، عبور از بحران‌ها و تقویت توان درونی انسان است. در آیه‌ای دیگر آمده است: «إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَکُمْ»؛ اگر خدا شما را یاری کند، هیچ‌کس بر شما غلبه نخواهد کرد. این وعده الهی، پایه اصلی تاب‌آوری مؤمنان است؛ زیرا آنان را از وابستگی به قدرت‌های ظاهری رها کرده و به منبعی نامحدود از قدرت متصل می‌کند.
در روایات نیز تأکید فراوانی بر طلب قدرت از خداوند شده است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرمایند: «اللهم إنی أعوذ بک من العجز و الکسل»؛ خدایا از ناتوانی و سستی به تو پناه می‌برم. یعنی ضعف، چه در بعد جسمی و چه در بعد ذهنی و روحی، امری مذموم است و باید از خداوند برای رهایی از آن کمک خواست. اینکه قرآن می‌گوید: «استعینوا بالله و اصبروا»؛ از خدا یاری بجویید و صبر پیشه کنید. یعنی لزوم پیوند میان استعانت از خدا و صبر و همان بنیان تاب‌آوری در اندیشه اسلامی است.
این طلب قدرت از خداوند نیز به معنای رها کردن تلاش‌های انسانی نیست. قرآن کریم به‌صراحت دستور می‌دهد: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ»؛ هر آنچه از توان دارید برای مقابله با دشمن آماده کنید. این آیه، یک دستور جامع برای تقویت همه‌جانبه جامعه اسلامی است. «قوة» در این آیه، تنها به معنای قدرت نظامی نیست، بلکه شامل قدرت اقتصادی، علمی، فرهنگی، رسانه‌ای و حتی روانی و ذهنی نیز می‌شود. بنابراین، تاب‌آوری در نگاه دینی، نتیجه یک تلاش چندبعدی است که هم به خداوند متکی است و هم بر برنامه‌ریزی دقیق انسانی استوار است.
قدرت‌طلبی الهی و نقش آن در تاب‌آوری
قدرت‌طلبی در اسلام، یک امر مقدس و هدفمند است. برخلاف برخی مکاتب که قدرت را ذاتاً مذموم می‌دانند، در اسلام قدرت وسیله‌ای برای تحقق عدالت، حفظ کرامت انسانی و مقابله با ظلم است. خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ»؛ عزت از آن خدا و رسول او و مؤمنان است. این آیه نشان می‌دهد که مؤمنان باید به دنبال عزت و قدرت باشند، اما این قدرت باید در چارچوب الهی و با نیت الهی کسب شود.
یکی از مهم‌ترین ابعاد قدرت، قدرت ذهنی و فکری است. دشمنان اسلام همواره تلاش کرده‌اند با استفاده از "ابزارهای رسانه‌ای"، جنگ روانی و عملیات شناختی، ذهن مؤمنان را تضعیف کنند. قرآن کریم در برابر این تهدید، بر تقویت بصیرت و عقلانیت تأکید می‌کند. در آیه‌ای آمده است: «قُلْ هَذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِیرَةٍ»؛ بگو این راه من است، با بصیرت به سوی خدا دعوت می‌کنم. بصیرت، همان قدرت تحلیل، تشخیص حق از باطل و ایستادگی در برابر شبهات است.
در روایات نیز به اهمیت عقل و تفکر تأکید فراوان شده است. امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: «اَلعَقلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحمنُ وَ اکتُسِبَ بِهِ الجَنان»؛ عقل چیزی است که به وسیله آن خدا عبادت می‌شود و بهشت به دست می‌آید. این تعریف، نشان می‌دهد که عقلانیت نه‌تنها یک ابزار دنیوی، بلکه یک عامل اساسی در سعادت اخروی و تاب‌آوری معنوی انسان است.
از سوی دیگر، قدرت روحی و معنوی نیز نقش اساسی در تاب‌آوری دارد. قرآن کریم بارها از صبر به‌عنوان یک سلاح قدرتمند یاد کرده است. «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ»؛ خدا با صابران است. این همراهی الهی، به انسان قدرتی می‌دهد که بتواند در سخت‌ترین شرایط نیز ایستادگی کند. صبر در اینجا به معنای انفعال و تسلیم نیست، بلکه به معنای استقامت فعال، حفظ امید و ادامه مسیر حق است.
لزوم تقویت همه‌جانبه برای مقابله با بحران‌ها
تاب‌آوری واقعی زمانی شکل می‌گیرد که جامعه در همه ابعاد تقویت شود. یکی از مهم‌ترین این ابعاد، قدرت مادی است. جامعه‌ای که از نظر اقتصادی، علمی و فناوری ضعیف باشد، در برابر فشارهای خارجی آسیب‌پذیر خواهد بود. قرآن کریم با دستور به «اعداد قوه»، مسلمانان را به برنامه‌ریزی و آمادگی در همه زمینه‌ها فرا می‌خواند. این آمادگی، شامل توسعه علم، تقویت اقتصاد، خودکفایی و استفاده از ظرفیت‌های داخلی است.
اما همان‌گونه که اشاره شد، قدرت مادی به‌تنهایی کافی نیست. تاریخ نشان داده است که بسیاری از جوامع با وجود داشتن امکانات مادی فراوان، به دلیل ضعف در اراده، باور و انسجام اجتماعی، در برابر دشمنان شکست خورده‌اند. بنابراین، قدرت ذهنی و روانی، مکمل ضروری قدرت مادی است. این قدرت از طریق آموزش، آگاهی‌بخشی، تقویت ایمان و ایجاد روحیه امید در جامعه شکل می‌گیرد.
یکی دیگر از عوامل مهم تاب‌آوری، وحدت و انسجام اجتماعی است. قرآن کریم می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»؛ همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده نشوید. تفرقه، یکی از مهم‌ترین ابزارهای دشمن برای تضعیف جوامع است. در مقابل، وحدت و همدلی، قدرتی ایجاد می‌کند که می‌تواند بزرگ‌ترین تهدیدها را خنثی کند. همچنین، امید به آینده و اعتماد به وعده‌های الهی، نقش کلیدی در تاب‌آوری دارد. خداوند در قرآن می‌فرماید: «لَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»؛ سست نشوید و غمگین نگردید، شما برترید اگر ایمان داشته باشید. این آیه، یک پیام روشن برای همه مؤمنان در شرایط سخت است: اگر ایمان خود را حفظ کنید، شکست نخواهید خورد.
وظیفه ما در ایجاد تاب‌آوری در جامعه
پس از تبیین مبانی دینی تاب‌آوری، این سؤال مطرح می‌شود که وظیفه ما در ایجاد و تقویت این تاب‌آوری چیست. نخستین وظیفه، تقویت ایمان و ارتباط با خدا در خود و دیگران است. جامعه‌ای که به خداوند توکل دارد، در برابر سختی‌ها دچار اضطراب و ناامیدی نمی‌شود. این تقویت ایمان، از طریق آموزش، تبلیغ، الگوهای رفتاری و ایجاد فضای معنوی در جامعه امکان‌پذیر است.
دومین وظیفه، افزایش آگاهی و بصیرت مردم است. در دنیای امروز، جنگ‌ها بیش از آنکه نظامی باشند، شناختی و رسانه‌ای هستند. بنابراین، باید با آموزش سواد رسانه‌ای، تحلیل اخبار و شناخت روش‌های جنگ روانی، مردم را در برابر این تهدیدها مقاوم کرد. این کار، نیازمند حضور فعال نخبگان، رسانه‌ها و فعالان فرهنگی است.
سومین وظیفه، ایجاد روحیه امید و نشاط در جامعه است. دشمنان تلاش می‌کنند با بزرگ‌نمایی مشکلات و القای بن‌بست، مردم را ناامید کنند. در مقابل، باید با بیان دستاوردها، یادآوری وعده‌های الهی و ارائه چشم‌انداز روشن از آینده، این امید را زنده نگه داشت.
چهارمین وظیفه، کمک عملی به یکدیگر در شرایط سخت است. همدلی، تعاون و حمایت اجتماعی، از مهم‌ترین عوامل تاب‌آوری هستند. قرآن کریم می‌فرماید: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى»؛ در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید. این همکاری می‌تواند در قالب کمک‌های مالی، حمایت‌های روانی، فعالیت‌های جهادی و خدمات اجتماعی باشد.
نقش حضور میدانی در افزایش تاب‌آوری
یکی از پرسش‌های مهم این است که آیا حضور میدانی و فعال در جامعه برای افزایش تاب‌آوری ضروری است یا خیر. پاسخ این سؤال، با توجه به آموزه‌های دینی، مثبت است. اسلام دینی منفعل و گوشه‌گیر نیست، بلکه بر حضور فعال در جامعه تأکید دارد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه اطهار (علیهم السلام) همواره در متن جامعه حضور داشتند و در سخت‌ترین شرایط، مردم را هدایت و حمایت می‌کردند.
حضور میدانی، چند کارکرد مهم دارد:
نخست، ایجاد اعتماد در میان مردم است. وقتی مردم می‌بینند که نخبگان، علما و مسئولان در کنار آنان هستند، احساس امنیت و آرامش بیشتری می‌کنند.
دوم، انتقال مستقیم پیام امید و مقاومت است. ارتباط چهره‌به‌چهره، تأثیر بسیار بیشتری از پیام‌های غیرمستقیم دارد.
سوم، شناسایی دقیق مشکلات و ارائه راه‌حل‌های عملی است.
در عین حال، این حضور باید هوشمندانه و هدفمند باشد. صرف حضور فیزیکی بدون برنامه و تحلیل، نه‌تنها مفید نیست، بلکه ممکن است به ایجاد تنش و بی‌نظمی نیز منجر شود. بنابراین، حضور میدانی باید همراه با بصیرت، برنامه‌ریزی و هماهنگی باشد.
در نهایت، تاب‌آوری یک فرآیند مستمر و چندبعدی است که نیازمند تلاش همگانی است. از نگاه دین، این تاب‌آوری بر پایه ایمان، توکل، صبر، عقلانیت، وحدت و تلاش شکل می‌گیرد. هر فرد در جامعه، مسئولیتی در این زمینه دارد و با تقویت خود و کمک به دیگران، می‌تواند سهمی در ساختن جامعه‌ای مقاوم و پایدار ایفا کند.